Τσαρλς Ντίκενς: 200 ετών

Διακόσια χρόνια συμπληρώνονται από τη γέννηση του Βρετανού κλασικού συγγραφέα Τσαρλς (Καρόλου) Ντίκενς. Γεννήθηκε (7 Φεβρουαρίου, 1812) στο Λάντπορτ του Πόρτσμουθ και απεβίωσε το 1870 στο Ρότσεστερ.

Το έργο του κατατάσσεται στο είδος της παιδικής λογοτεχνίας. Αρκετά παράδοξο, καθώς ο ίδιος δεν απευθύνθηκε ποτέ σε παιδιά, παρά μόνο σε ενήλικες. Το συγγραφικό του έργο την εποχή που εκδιδόταν θεωρούνταν «ακατάλληλο» για παιδιά.

Η εποχή του Ντίκενς είναι η εποχή της βιομηχανικής επανάστασης στην Βρετανία. Είναι η εποχή της ατμομηχανής. Η πόλη είναι το βασικό σκηνικό των βιβλίων του. Μια πόλη μέσα στην ομίχλη, στην λάσπη, καμινάδες που καπνίζουν αδιαλείπτως και μαυρίζουν τον ουρανό και τους πνεύμονες των αστών. Φτώχεια, ανεργία, παιδιά εγκαταλελειμμένα στους δρόμους, επαίτες, καιροσκόποι χρηματιστές, φιλαργυρία και μπουντρούμια. Αυτή είναι η βικτοριανή Αγγλία: μια εποχή μεγάλων κοινωνικών αντιθέσεων και οικονομικής εξαθλίωσης στο εσωτερικό. Την ίδια ώρα που η βασίλισσα Βικτορία αρχίζει σιγά – σιγά να χτίζει την Βρετανική Αυτοκρατορία μέσα από τον αποικιοκρατισμό της Ινδίας, της Αφρικής, της Καραϊβικής.

Οι ιστορίες του Ντίκενς δεν είναι σήμερα επίκαιρες, γιατί είναι διαχρονικές. Γιατί ούτε η Βιομηχανική, ούτε η Τεχνολογική αλλά ούτε και η Ψηφιακή Επανάσταση κατάφεραν να εξαλείψουν στον κόσμο τη φτώχεια και την ανέχεια. Οι «Δύσκολοι Καιροί» είναι εδώ.

Ζώντας υπερχρεωμένος στο Λονδίνο

Σε ηλικία 12 ετών ο νεαρός Ντίκενς αναγκάστηκε να εργαστεί. Οι δημόσιοι υπάλληλοι γονείς του ήταν βουτηγμένοι στα χρέη. Σταμάτησε το σχολείο και πήρε τα πρώτα μαθήματα απελπισίας σ’ ένα εργοστάσιο βερνικιών γεμάτο ποντίκια με θέα τον λασπωμένο Τάμεση. Εκεί συνέθεσε τις πρώτες εικόνες των μυθιστορημάτων του.

Έφτιαχνε μπουκάλια βερνικιών και κέρδισε έξι σελίνια την ημέρα. Η εργασία ήταν 12ώρη. Επέστρεφε σπίτι, όχι στο δικό του. Τον φιλοξενούσε η κυρία Ρόιλανς, καθώς οι γονείς του ήταν στην φυλακή λόγω χρεών. Κάθε μέρα έτρωγε ψωμί και τυρί. Και κάθε μέρα το πρωί περπατούσε τέσσερα μίλια για το εργοστάσιο. Η ίδια βαρετή ιεροτελεστία επαναλαμβανόταν βασανιστικά έξι ημέρες την εβδομάδα και την έβδομη επισκεπτόταν τους γονείς του. Αυτή η ζωή κράτησε δύο χρόνια και τον επηρέασε για πάντα. Η μοναδικότητα αυτού του ανθρώπου είναι ότι μετέτρεψε την προσωπική του φρίκη σε δημιουργική γραφή. Αν και βέβαια έχει πει κάποια στιγμή: «η αίσθηση του να βιώνεις την απόλυτη απαισιοδοξία. Η αίσθηση του να μην υπάρχεις για τους άλλους, το συναίσθημα της ντροπής είναι κάτι που δεν περιγράφεται με λέξεις».

Ωστόσο, οι περισσότεροι χαρακτήρες του είναι βγαλμένοι από τη ζωή του. Το έγκλημα, η πορνεία και η παιδική εργασία είναι το σύμπαν του Όλιβερ Τουίστ και του Νίκολας Νίλελμπι. Το απάνθρωπο πρόσωπο της εργοδοσίας στον Ντέιβιντ Κόπερφιλντ είναι σχεδόν αυτοβιογραφικό. Και τα βιβλία «Χριστουγεννιάτικη Ιστορία», «Δύσκολοι Καιροί», «Μεγάλες Προσδοκίες» και η «Ιστορία Δύο Πόλεων» μιλούν για την φτώχεια, τις ανεκπλήρωτες προσδοκίες ανάπτυξης μέσα από τον εκβιομηχανισμό της κοινωνίας και την αντιπαλότητα των κοινωνικών τάξεων.

Φωνή βοώντος εν τη ερήμω ή μια δυνατή φωνή;

Ντικενσιανός ήρωας. Ντικενσιανή ατμόσφαιρα. Ένα επίθετο συνώνυμο της εξαθλίωσης. Από τη δεκαετία του 1830 έως σήμερα τα βιβλία του Τσαρλς Ντίκενς κυκλοφορούν αδιαλείπτως. Ωστόσο, πολλοί ιστορικοί αμφισβητούν σήμερα το πόσο δυνατή ήταν φωνή του στην βικτοριανή Αγγλία. Υποστηρίζουν ότι τα γραπτά του δεν αποτέλεσαν έναυσμα για κάποια κοινωνική αλλαγή όπως αρχικώς πιστευόταν. Κι αυτό γιατί η κοινωνική μεταρρύθμιση ήταν ήδη σε εξέλιξη.

«Με το δημοσιογραφικό και συγγραφικό του λόγο ο Ντίκενς έβαλε κατά συγκεκριμένων στόχων και θεσμών. Ο κακός νομοθέτης στον ‘Όλιβερ Τουίστ’, το βάναυσο εκπαιδευτικό σύστημα στα σχολεία του Γιορκσάιρ στον ‘Νίκολας Νίκελμπι’, η κυβερνητική γραφειοκρατία και ο νεποτισμός στην ‘Μικρή Ντόριτ’ και ο απόλυτος υλισμός στους ‘Δύσκολους Καιρούς’. Είναι δύσκολο να πει κανείς με βεβαιότητα πως οι νομοθετικές μεταρρυθμίσεις που έγιναν σε αυτούς τους τομείς είχαν επηρεαστεί από τα γραπτά του Ντίκενς», δηλώνει στο BBC ο καθηγητής, Μάλκομ Άντριους και συντάκτης στην λογοτεχνική εφημερίδα «Dickens Fellowship».

Η ιστορικός του Μητροπολιτικού Πανεπιστημίου του Λιντς, Δρ. Χέδερ Σορ επισημαίνει ότι την περίοδο 1830 – 1840 πέρασε ένα τεράστιο νομοθετικό πακέτο, το οποίο αφορούσε τομείς από τη δημόσια υγεία, τα εργασιακά δικαιώματα μέχρι την παιδική εργασία. «Όταν ο Ντίκενς έγραψε τον Όλιβερ Τουίστ η συζήτηση για την εγκληματικότητα των ανηλίκων είχε ήδη ξεκινήσει. Είχαν ήδη γίνει απόπειρες να καθιερωθεί ένα σύστημα δικαιοσύνης ανηλίκων. Ο Ντίκενς, όμως, ενίσχυσε τη συζήτηση και κατάφερε να δημιουργήσει ένα στερεότυπο. Ακόμα και σήμερα όταν μιλάμε για ανήλικους παραβάτες έχουμε στο μυαλό μας την εικόνα του Άρτφουλ Ντότζερ από τον Όλιβερ Τουίστ», εξηγεί η Δρ. Χέδερ Σορ.

Ο καθηγητής Κοινωνικής Ιστορίας του Πανεπιστημίου του Κεντ, Χιού Κάνινχαμ επίσης συμφωνεί ότι ο Ντίκενς ήταν περισσότερο ο εκφραστής μιας κατάστασης παρά ο διαμορφωτής ή υποστηρικτής ενός συγκεκριμένου δόγματος κοινωνικής μεταρρύθμισης. Μάλιστα ισορροπούσε μεταξύ του συντηρητισμού και του ριζοσπαστισμού.

Για παράδειγμα: ήταν υπέρ ενός αυστηρού σωφρονιστικού συστήματος για τους παραβάτες του νόμου. Δεν ήταν φίλα προσκείμενος στο Εργατικό Κόμμα, ούτε στο συνδικαλιστικό κίνημα. Όσον αφορά την παιδεία, έδινε λιγότερη έμφαση στη συνεισφορά του κράτους και μεγαλύτερη στο ήθος του εκπαιδευτικού. Από την άλλη έγραφε με πάθος για την ανάγκη μεταρρύθμισης της δημόσιας υγείας και υγιεινής. Δεν κατήγγειλε απλά την πορνεία, αλλά πίστευε ότι στην επανένταξη αυτών των παραστρατημένων κοριτσιών μέσα από την επαγγελματική εκπαίδευση. Και με την «Χριστουγεννιάτικη Ιστορία» θέλησε να αναδείξει την σκληρή αδιαφορία των πλουσίων απέναντι στους μη έχοντες αλλά και να τους επιστήσει την προσοχή στις υποχρεώσεις του απέναντι στο κοινωνικό σύνολο.

Μ’ αφορμή την 200η επέτειο, ο Βρετανός ηθοποιός, Σαμ Κάλοου, ο οποίος έχει μεταφέρει πολλούς από τους ήρωες του Ντίκενς στην τηλεόραση και στον κινηματογράφο, έγραψε αυτήν την εβδομάδα: «Αγαπώ τόσο τον Ντίκενς. Είναι ένας άνθρωπος που έφτασε και έζησε στον πάτο, αλλά μέχρι να πεθάνει δε σταμάτησε να προσπαθεί να διορθώσει τις κοινωνικές αδικίες. Και ίσως το πιο σημαντικό είναι ότι έδωσε φωνή στους στερημένους».

Γράμμα γενεθλίων

Η Βρετανίδα συγγραφέας Κλερ Τόμαλιν μέσα από τις σελίδες της εφημερίδας «Γκάρντιαν» γράφει ένα γράμμα στον αειθαλή Κάρολο Ντίκενς. Η Τόμαλιν είναι, επίσης, η συγγραφέας του βιβλίου «Charles Dickens: A Life» και για την 200 επέτειό του δίνει σήμερα ομιλία στον καθεδρικό του Σάουθγουορκ. Ακολουθεί ένα μικρό απόσπασμα του γράμματος προς τον Ντίκενς.

«Αγαπητέ κύριε Ντίκενς,

Χρόνια πολλά και να χαίρεστε την 200η επέτειο από την γέννησή σας. Αδιαμφισβήτητα όλα τα μυθιστορήματα και οι επιστολές που έχετε συντάξει προσφέρουν απλόχερα σε μας τους αναγνώστες μια πανοραμική άποψη του Λονδίνου τον 19ο αιώνα. Αλήθεια, αναρωτιέμαι πώς θα σας φαινόταν ο 21ος αιώνας και ο κόσμος το 2012;

Στο Λονδίνο, θα παρατηρούσατε με την πρώτη ματιά ότι ο τεράστιος τρούλος του καθεδρικού ναού του Αγίου Παύλου δεν ξεχωρίζει πια ανάμεσα στα κτίρια της πόλης. Η ομίχλη, η λάσπη και βρόμικες φτωχογειτονιές δεν υπάρχουν πια. Η απουσία των πτωχοκομείων και η μικρή παρουσία ορφανών παιδιών στους δρόμους θα σας ευχαριστούσε όπως, επίσης, και η ολοφάνερη απουσία της πορνείας στο Χεϊμάρκετ.

Ωστόσο, θα βλέπατε ότι το ίδιο χάσμα μεταξύ πλουσίων και φτωχών. Θα βλέπατε ότι οι πλούσιοι απολαμβάνουν χωρίς δυσκολία χρήμα και εξουσία, ενώ οι φτωχοί βασίζονται για τη διατροφή τους σε ληγμένα τρόφιμα των σούπερ μάρκετ και ζουν μέσα σε εργασιακή ανασφάλεια. Και επειδή είχατε μια εμμονή με τις φυλακές, θα τρομάζατε από την υπερβολική αύξηση των σωφρονιστικών καταστημάτων σήμερα και του αριθμού των κρατουμένων.

Μια ματιά στις εφημερίδες θα ήταν αρκετή για να συνειδητοποιείστε πώς ο απατεώνας χρηματιστής, κος Μερντλ, έχει πάμπολλους συνεχιστές και ότι ο Λόρδος Ντέσιμους Τάιτ Μπάρνακλ και οι φίλοι του από την σχολή του Ίτον εξακολουθούν να είναι μέσα στα πράγματα.

Η μεγαλύτερη, ίσως, αλλαγή στην ανθρωπογεωγραφία της χώρας είναι ότι η Βρετανία έχει εξελιχθεί σε μια πολυγλωσσική και πολυπολιτισμική κοινωνία – κάτι που πιστεύω ότι θα δυσκολευόσασταν να καταλάβατε πώς έγινε. Βέβαια, θα σας προσέφερε πλούσιο υλικό για μυθιστορήματα. Είναι ένα υλικό, το οποίο χειρίζονται με μαεστρία πολλοί συγγραφείς σήμερα.

Τα επιτεύγματα της τεχνολογίας θα ήταν, επίσης, κάτι που θα θέλατε να ερευνήστε. Θα μαθαίνατε για τον έλεγχο των γεννήσεων, ο οποίος θα σας επέτρεπε να είχατε μονογονειακές οικογένειες. Θα μαθαίνατε για τα αεροπλάνα, τα οποία θα σας έδιναν τη δυνατότητα να ταξιδέψτε στην Αυστραλία, ένα ακόμα μέρος με πλούσιο υλικό για να γράψετε βιβλία.

Το ραδιόφωνο, η τηλεόραση, ο κινηματογράφος θα σας κέρδισε αμέσως. Παραγωγοί ταινιών θα σας καλούσαν στο κινητό – αν και θα ήσασταν επιφυλακτικός, διότι πάντα αποφεύγατε τους ικέτες και τους κόλακες. Θα παρατούσατε, άραγε, τη διάσημη πέννα σας για να παίξετε με έναν ηλεκτρονικό υπολογιστή; Φαντάζομαι πως, ναι.

Κύριε Ντίκενς, είστε και θα είστε Αμίμητος. Σας εύχομαι να τα χιλιάσετε».

Είπε κάποτε ο Ντίκενς

«Όταν κάποιος αδυνατεί να πληρώσει, σε ποιον θα εγγυηθεί ότι θα πληρώσει τελικά το χρέος του; Σε κάποιον που ξέρει ότι επίσης δεν μπορεί να πληρώσει το χρέος του».

«Εάν δεν υπήρχαν κακοί άνθρωποι, δεν θα υπήρχαν καλοί δικηγόροι».

«Η διαφορά μεταξύ της κατασκευής και της δημιουργίας συνοψίζεται στο εξής: αυτός που φτιάχνεις, θα το αγαπήσεις μόλις το δεις ολοκληρωμένο. Ενώ αγαπάς μια δημιουργία ακόμα κι όταν είναι στη σφαίρα της φαντασίας. Ακόμα κι όταν δεν υπάρχει».

http://www.athensvoice.gr